Bədii
üslubda obrazlılığın leksik səviyyədə təzahürlərinin öyrədilməsi.
Sirr deyil ki, bədii üslubda obrazlılığın
leksik səviyyədə təzahürlərinin müəyyənləşdirilməsi şagirdlərin ən çox çətinlik
çəkdikləri mövzulardan biridir. Bu dərslərin tədrisi hər bir müəllimdən yüksək
biliklə yanaşı, metodik ustalıq tələb edir. Hər şeydən əvvəl onu demək istərdim
ki, müəllim hər hansı bir mövzu ilə bağlı öz biliyini nümayiş etdirməməlidir.Müəllimin
bilikli olması heç kimdə, xüsusilə şagirddə şübhə doğura bilməz. Əsas məsələ
mövzuya aid verilmiş biliklərə şagirdlərin müstəqil yanaşmasına və əldə etdiyi
faktları təqdimat kimi verməsinə şərait yaratmaqdır. Ola bilər ki, şagird öz
təqdimatında yanlışlığa yol versin. O zaman
biliklərin qazanılması yolunda bələdçi mövqeyində dayanan müəllim şagirdi
düzgün istiqamətləndirməlidir. Burada qeyd etmək də yerinə düşər ki, biz
ənənəvi üsuldan tam imtina da edə bilmərik. Akademik M.Mehdizadənin belə bir
fikri var: “Müasir dərs ənənəvi dərsin rasional toxumlarını inkar etmir”.
Bu mövzu ilə bağlı əvvəlki dərslərimi ənənəvi təlim əsasında
qurmuşdum. Proqram materiallarında bu mövzunun tədrisinə kifayət qədər dərs
saatı ayrılıb.Şagirdlərin aldıqları bilikləri tətbiq etmək üçün M.Müşfiqin
“Yenə o bağ olaydı”, H.Cavidin “İblis”, S.Vurğunun “Aygün”, S.Rüstəmin
“Təbrizim”, M.Şəhriyarın “Heydərbabaya salam” əsərlərinin mətlərindən istifadə
etmişdim. Bütün bunlardan sonra yekunlaşdırıcı təkrar tipli “Mətn üzərində iş”
mövzulu dərs var ki, bu dərsdə müəllim mətn seçməkdə sərbəstdir.Mən də
M.Füzulinin “Leyli və Məcnun” əsərinin mətni üzərində işləməyi qərara aldım. Bu
vaxt deməliyəm ki, şagirdlərin bir çoxu M.Füzuli yaradıcılığına məxsus
beytlərin mənasını açmaqda çətinlik çəkirlər.Bəzi Azərbaycan dili və ədəbiyyat
müəllimlərinin onlara haqq qazandırmaları və hətta onlarla həmfikir olmaları
çox acınacaqlı haldır. M.Füzulinin “Leyli və Məcnun” əsərində obrazlılığın
müəyyənləşdirilməsi həm də M.Füzuli poetikasının şagirdlər tərəfindən dərk
olunmasına kömək məqsədi də daşıyırdı.Bilirik ki, M.Füzuli yaradıcılığı ilə
şagird X sinifdə geniş şəkildə tanış olub.Uşaq bir yaş da böyüyüb. M.Füzuli
yaradıcılığına o, bu dəfə sırf linqvistik baxımdan yanaşır. Əvvəlki dərslərdə
mən şagirdlərə məcazların müəyyənləşdirilməsində cümlənin sintaksisinə fikir
verməyin vacib olduğunu demişdim. Bu dərsdə də həmin üsuldan istifadə edəcəyəm.
Qeyd edək ki, M.Füzuli dilinin aydınlığı, şəffaflığı onun sintaksisi ilə
bağlıdır.Füzuli sintaksisində boşluq yoxdur, bir kiplik var. Artıqlıq da
yoxdur, əskiklik də. Şair “Gər çox istərsən, Füzulu, izzətin, az et sözü” prinsipi
ilə işləyir. Qeyd etmək istərdim ki, bugünkü sadə və mürəkkəb cümlə tiplərinin
hamısı bütün qrammatik əlamətləri, semantik olçüləri ilə Füzuli dövründə
təşəkkül tapıb.(H.Mirzazadə “Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası”Bakı, 1989)
Dərsin
səciyyəvi məqamlarına nəzər salaq.
Əvvəlcə
şagirdlərə üzərində sözlər yazılmış işçi vərəqləri təqdim olunur və onların
mənasını izah etmək tələb olunur.O sözlər aşağıdakılardır: əbsəm, zinhar, dürcüdürü-şahvarım,
məzadə.
Cavabları
dinləyirəm, sonra isə akvarium üsulundan istifadə edirəm. Belə ki, sözlərin
mənasını düzgün tapan şagirdlər daxili dairədə əyləşir və onlara test təqdim
olunur .Qalan şagirdlər isə xarici dairədə əyləşir. Onlar yoldaşlarını diqqətlə
dinləyir, aydın olmayan və ya razı qalmadıqları məqamları qeyd edirlər.
Daxili
dairədəki şagirdlərə təqdim olunan test açıq test nümunəsidir.
Hazırda ölkəmizdə qəbul imtahanlarında qapalı
tipli test tapşırıqları formasından istiifadə edilir. Bu test tapşırıqları
verilmiş cavablardan bir doğru cavabı seçməyə əsaslanan elektiv tapşırıqlardır.
Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyası qəbul imtahanlarında digər test tapşırığı
formasından-açıq tipli(invetiv) test tapşırıqlarından da istifadə etməyi
planlaşdırır.Bu nümunə həm də uşaqların açıq testlə işləmə vərdişlərinin
formalaşdırılması məqsədi də daşıyır.
Test nümunəsi:
Bədii
üslubda obrazlılığın leksik səviyyədə göstəriciləri baxımındın uyğunluğu
müəyyən edin
1)
Metafora
2)
Təşbeh
3)
Metonimiya
A) Div ilə pəri olurmu
həmdəm?a
Olmaz sözü açma, əbsəm, əbsəm!
B) Lalə kimi səndə lütf
çoxdur,
Əmma nə deyim, üzün açıqdır.
C) Ey iki gözüm, yaman olur ar!
Namusumuzu itirmə zinhar!
D) Key munisi- ruzigarım
ana!
Dürcü-düri-şahvarım ana!
E) Dövran ki məni məzadə
saldı,
Bilməm kim idi satan, kim aldı?
Cavablar işgüzar səs-küy
şəraitində müzakirə edilir.Qeyd etmək lazımdır ki, tapşırıq kifayət qədər
mürəkkəbdir və müəllimə imkan verəcək ki, ən istedadlı və bacarıqlı şagirdini
müəyyən edə bilsin.Müzakirələr zamanı, əlbəttə ki, müəllimin əlavə şərhinə,
izahatına ehtitac duyuldu.
Gəlin testdəki D variantına nəzər salaq. Bu
variant doğru cavablar sırasında ola bilməz. Belə ki, bir çox hallarda epitet
təşbehlə qarışıq salınır. Bu cəhət bənzəyənlə bənzədilənin iştirak etdiyi
təşbeh növündə- mükəmməl təşbehdə daha çox özünü göstərir.Çünki şagirdlər üçün
təşbehin dörd ünsürünün( bənzəyən, bənzədilən, bənzətmə qoşması və bənzətmə
əlaməti) də iştirak etdiyi növünü(müfəssəl təşbehi) müəyyənləşdirmək nisbətən asan olduğu halda,təşbehin digər bir
növü sayılan mükəmməl təşbehi tapmaq və onu epitetdən ayırmaq bir qədər
çətindir.Nəzərə almaq lazımdır ki, epitetdə bənzədilən təyin kimi, mükəmməl
təşbehdə isə xəbər kimi çıxış edir.Məhz bu baxımdan testin D variantında
mükəmməl təşbeh yox, epitet var. Testin şərtində isə şagirddən epitet tapmaq
tələb olunmur.
Bildiyimiz kimi, klassik ədəbiyyatda(bəzən
müasir ədəbiyyatda da) çox vaxt sevgili əvəzinə pəri sözü işlədilir. Bunlar da
metafora sayılır.Metafora ilə metonimiya da şagirdlər tərəfindən çox vaxt
qarışıq salınır.Metafora ilə metonimiyanın fərqləndirilmısində bir cəhəti
xüsusilə nəzərə almaq lazımdır.Metonimiyadan fərqli olaraq, metafora təşbeh və
epitet kimi bənzətmə,müqayisə əsasında
yaranır.Müqayisə- qarşılaşdırma zamanı buraxılan tərəfi bərpa etməklə
metaforanı müfəssəl təşbehə çevirmək mümkün olduğu halda, metonimiyanı təşbehə
çevirmək mümkün olmur, çünki o müqayisə, bənzətmə əsasında yaranmır.Deməli, A
variantındakı nümunə metaforaya aiddir.
Metafora ilə metonimiyanı fərqləndirməyə
çalışarkən bir vacib amili də nəzərdən qaçırmaq olmaz, belə ki, metaforada
metonimiyadan fərqli olaraq, köçürülən bənzətmə xüsusiyyəti (burada:
hərəkət)bənzəyənin özü tərəfindən icra edilir. Bu baxımdan E variantındakı
nümunəyə gəldikdə isə onu qeyd edə bilərəm ki, şagird əsərin məzmunu ilə
tanışdır və bilir ki, bu nümunə Leylinin Məcnuna məktubundandır. Leylini
“məzadə” salan dövran yox, dövranın adamlarıdır.Məhz buna görə də burada metonimiya
var.
Düzgün cavab variantı:1-A,C; 2-B; 3-E
Sonra isə şagirdlər yerlərini dəyişirlər. Bu
vaxt ekranda Ü.Hacıbəyovun “Leyli və Məcnun” operasından şagirdlər üçün
seçdiyim nümunələrin işləndiyi hissələrdən fraqmentlər verilir. O fraqmentlər
elə hazırlanıb ki, şagirdlər ümumi məzmunu başa düşsünlər. Sonra isə onlara
test təqdim olunur. Bu test də açıq test nümunəsidir.( Qeyd edək ki, bu dəfə
daxili dairədə oturanlar nisbətən zəif şagirdlərdir və əvvəlcədən görülmüş
hazırlıq işləri onlara kömək məqsədi daşıyır.)
Test nümunəsi:
M.
Füzulini “ Leyli vəMəcnun” əsərindən verilmiş nümunələrdə obrazlılığın leksik
səviyyədə göstəricilərini müəyyən edin.
1) Mübaliğə
2) Təzad
3) Təkrir
A) Yanar od olub çəkib
zəbanə,
Ol gülruxə dedi yanə-yanə.
B) Bir türfə sənəm ki,
əqli-kamil,
Gördükdə onu olurdu zail.
C) Div ilə pəri olurmu
həmdəm?
Olmaz sözü açma, əbsəm, əbsəm!
D) Vəfa hər kimsədən kim istədim,
ondan cəfa gördüm.
Kimi kim, bivəfa dünyada gördüm, bivəfa
gördüm.
E) Oldu dürü-əşki-biqərari,
Qəbr içrə nigarının nisarı.
Doğru cavab:1-A,E; 2-B,D;
3-C,D
Gördüyümüz kimi bu test
əvvəlki qədər mürəkkəb deyil. Bunun da səbəbi yuxarıda qeyd edildi.
Yenə də cavablar işgüzar səs-küy şəraitində
müzakirə edilir.Xarici dairədə əyləşən şagirdlər əllərindəki qiymət vərəqində
müəllimin, daxili dairədəki yoldaşlarının və öz fəaliyyətlərini
qiymətləndirirlər.
Sonra isə müəllim meyarlər cədvəli əsasında
qiymətləndirmə aparır.
|
Qruplar
|
“Daxili dairə”
|
“Xarici dairə”
|
|
Meyarlar
|
|
|
|
İşgüzar müsahibə
|
|
|
|
Yoldaşları ilə əməkdaşlıq
etmək
|
|
|
|
Bir-birini dinləmə
mədəniyyəti
|
|
|
|
Təqdimetmə və nəticə
çıxarma
|
|
|
|
Vaxtdan səmərəli istifadə
etmək
|
|
|
Ev
tapşırığı:M.Füzulinin “Leyli və Məcnun” əsərinin mətnindən obrazlılığın leksik
səviyyədə göstəricilərinin olduğu nümunələr seçmək.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder