Sufizm və məhəbbət dastanlarımız.
İslam
dünyasında əmələ gələn sosial-siyasi durum bir qrup insanın cəmiyyətdən
uzaqlaşmasına, tərkidünyalığa gətirib çıxartdı.Hadisələrin mahiyyətini Allah
nurunun qəlblərdə sönməsi kimi anlayan bu ilk tərki-dünya zahidlər və
riyazətçilər (özlərinə əziyyəti rəva görənlər) sükunəti, ədaləti ibadətdə,
gecə-gündüz Quran oxumaqda tapdılar. Tədricən İmam Cəfəri Sadiqin rəhbərliyi
ilə bir qrup müsəlman İslamın fəlsəfi əsaslarını hazılamağı qarşılarına məqsəd
qoydular. Onlar öz təlimlərinin nəzəri bazasını, terminoloji aparatını da
yaratdılar.Ancaq bu hələ sözün əsl mənasında təsəvvüf deyildi.Təsəvvüfə gedən
yolun başlanğıcı idi. Sufizm təbii ki, terminoloji aparatdan, nəzəri bazadan
çox yararlandı.İlk dövr sufiləri (şərti anlamda) insanların ruhi halını, haldan
hala düşməsini öyrənir, halı Allah vergisi adlandırırdılar. Haldan hala düşmə
bu ilk sufilərə görə, mənəvi təmizlənmədə başlıca şərt idi.İlk sufilər biliklə,
praktik fəaliyyətlə fəlsəfi bazanı hazırlayırdılar.Bu hazırlıq artıq IX yüzildə
Bəyazid Bistami, Cüneyd Bağdadi, Həllac Mənsur kimi klassik sufiləri
yetişdirdi.Beləliklə, sufizmi yaradan sosial-fəlsəfi şərtlər şiəliyi
formalaşdıran imamlardan, xüsusilə də Cəfəri Sadiqdən qidalanmışdır.
Sufizm insanı fasiləsiz olaraq İdeala- Haqqa
yaxınlaşdırır. Ruh dünyaya sığmır, dünyadan yüksəkdə dayanıb onun mənasından
danışır. Bu fəlsəfədə Haqq arzu olunan, istənilən Ali Təzahürdür.
Təsəvvüf 4 mərhələdə, 40 məqamda Məqsədə
gedən yoldur.
1.
Şəriət
2.
Təriqət
3.
Mərifət
4.
Həqiqət
Birinci mərhələdə din tərəfindən qəbul olunmuş
qanun və vəzifələr yerinə yetirilir.
İkinci
mərhələ sufizmin əsas mənəvi cəhətdən artma, daxili özüylə döyüş mərhələsidir.
Təriqət yol deməkdir. Yolun uzunluğu təsəvvüf yolçusunun öz qüdrətindən
asılıdır.Təriqət hallar və məqamlar silsiləsində bütövləşir.
Məqam kamillik mərhələsidir.
Hal
hər məqamı, mərtəbəni tamamlayan, yolçunu yeni məqamlara hazırlayan və nəhayət, Haqqa qovuşduran ilahi vergidir.
Hal qəfil gəlir, ani olur. Məqam sabitdir, tam psixoloji vəziyyətdir.
Özünəhesabat, özünənəzarət və daxili
müşahidə hal və məqamlardır.
Təriqət təmizlənmələr, təblər, vəhylər
silsiləsidir.
Üçüncü təsəvvüf mərhələsi mərifət adlanır.
Mərifət məqamında Sufi daxilindəki miskinliklə, zəlilliklə, köləliklə döyüşüb
Tanrı miskininə, tanrı quluna, İlahi eşq xəstəsinə çevrilir.
Sonuncu 4- cü mərhələdə təsəvvüf yolçusu Ucalar ucası qarşısında
zərrəyə döndüyünü və bu Ucalığın bir Zərrəsi olduğunu dərk edir, sirlər onun
qarşısında pünhanlığını itirir, kamilliyə, pirliyə yetişən sufi “mülk sahibinin
ətəyinə üz qoyur”, işıqlanır, nur saçır, vəhylər, ehtizazlar, vəcdlər içində
Bəxtiyarlıq və Sonsuzluğa qovuşur.O, İlahi Eşqinə minacatlar deyir. İlham
bədahətən, fasiləsiz çuğlayır onu. Bu, həqiqətə qovuşma mərhələsinin
möcüzələridir.
XII yüzillikdən sonra bütün İslam dünyasını
bürüyən sufi təriqətləri hər yerdə xanagahlar, təkkələr açdılar.Beləliklə,
İslam dünyasında bir tərəfdə şəriəti, fiqhi, din tarixini, bir sözlə, rəsmi
islam elmlərini öyrədən mədrəsələr vardısa, digər tərəfdə Allaha qovuşmaq
yollarını öyrədən idrak sistemi dururdu.Mədrəsələr Qurandan, hədislərdən,
təfsirlərdən ən yaxşı halda isə kəlamdan başqa qalan elmləri öyrətməyi lazım
bilmirdi.Xanagahlar, təkkələr əksinə haqqı dərk etmək yolunda Quranla,
hədislərlə, təfsirlərlə yanaşı musiqini,
rəqsi, şeiri də vacib sayırdılar.Nəzəri sufi ocaqlarında şeyxin təriqətin bu və
ya digər məsələsi ilə bağlı traktatı, başqa böyük sufinin təlimi
öyrədilirdi.Mədrəsədən İslamın ehkam və göstərişlərindən kənara çıxmayan quru
din nümayəndəsi, molla çıxırdısa, təkkələrdən Allahın hər şeyin əzəli və sonu
olduğunu bilən, onu hər yerdə və hər şeydə görən, Allah eşqinə canından, malından
keçən dərviş çıxırdı.Sadə xalq mürəkkəb ritual sistemi olan rəsmi İslamdan çox,
möcüzə və kəramətləri ilə seçilən sufizmə meyl edirdi.Bunu biz şifahi xalq
ədəbiyyatı nümunələrində, xüsusilə də, dastanlarımızda açıq-aydın görürük.
XI-XII yüzillklərdə yaranan türk sufizmi əski mədəniyyətin müsəlman konteksində
təqdimindən başqa bir şey deyildir.Mənqəbələrdə verilən türk dərvişlərinin
kəramətləri semantik-struktur cəhəti ilə şaman möcüzələrinin eynidir.
Beləliklə, dastan türk epik təfəkkürünün
reallaşmış mətn faktı kimi özündə türkün dünya haqqında təsəvvürlər kompleksini
bu janr çərçivəsində və onun qəlibində müvafiq elementlərlə (obraz, motiv,
süjet) ifadə edir və əski türk cəmiyyətinin bütün etnik-mədəni keyfiyyətlərini
özündə cəmləşdirməklə harmoniyanın bərpası modelini təqdim edir.Məhəbbət
dastanlarımızın quruluşu da ilk öncə ənənə hadisəsidir.Azərbaycan dastanları
ənənəvi quruluşa malikdir.M.Cəfərli yazırdı: “Məhəbbət dastanlarında məşuqə
ilahi gözəlliyin daşıyıcısı, İlahinin təcəllasıdır.Bu baxımdan dərviş-Xızır,
Həzrət Əli aşiqlə məşuq arasında , əslində bu dünya ilə o dünya arasında ,
insanlar dünyası ilə İlahi Dünya arasında vasitəçilik edirlər.Bu vasitəçilik
dastanda həm birbaşa vasitəçilikdir(bu yolla qəhrəmanlar dünyaya gəlirlər,
bir-biri ilə buta yolu ilə nişanlanırlar), vasitəçilik həm də xilaskarlıq
şəklində təzahür edir: mediator qəhrəmanı xilas edir. İşə qarışmalı
olur.Orasını da yada salaq ki, bütün xilaskarlıqlar möcüzəli olur.Döyüşən
qəhrəmanın sinəsinə söz doldurur,ona verilmiş müəammaların cavabını sirli
şəkildə qəhrəmana “pıçıldayır”.Aşiq qəhrəman bütün hallarda öz hamisinin köməyi
ilə qələbə qazanır”.
Gördüyümüz kimi, bütün parametrlərdə sufi
ədəbiyyatı, ideologiyası və fəlsəfəsi ilə bağlı olan eşq dastanları təkkəyə
bağlı aşıqlar tərəfindən düzülüb qoşulduğundan sufi ədəbiyyatının bir nümunəsidir.
Məhəbbət dastanlarının başlıca xarakterik cəhəti
onun başdan-başa vergi(buta) üzərində qurulmasıdır.Türk-İslam təfəkküründə
vergi(buta) Tanrı niyazıdır. Buta əslində tamlıq, vəhdət rəmzidir.Butanı verən
saqi, dərviş, pir, mürşid, hz.Əli, Xızır aşiqi vəhdətə çağırır. Eşq
dastanlarında bu vəhdətə haqq deyildiyindən ona çatmağa can atan qəhrəmana da
haqq aşiqi (yəni haqqa aşiq olmuş, haqdan başqa heç bir şeyi görməyən, haqq
deyib haqq sözü danışan vəs.) deyilir.Tanrı vergisi olan aşiqlik eşqnamələrdə buta
şəklində variasiya edilir.Butanın tamlıq rəmzi olduğunu göstərən bir element də
dastanlarda verginin həm oğlana, həm də qıza eyni anda verilməsidir.Əksər
dastanlarda buta aşiqə nur şərabı şəklində içirilir:
-Bava dərviş, mən müsəlmanam, şərab bizə haramdı!
Dərviş dedi:
-İç,oğlum! Bu, şərab deyil, eşq badəsidir.Sən
çox-çox çətinliklərdən keçəjəksən, çox əzaflarnan qarşılaşajaxsan. Eşqin
yolunda sana miskin də deyəjəklər, abdal da.Sən hər bir çətinnikdən keçif
ucalara qalxajaxsan.Mənin kimi bir
kəramət sahibi, övliya olajaxsan.(
“Miskin Abdal və Sənubər”)
“Miskin”sözünün leksik mənasından fərqli öz
ilahi eşqi naminə nəfsini boğaraq mənəvi ucalığıın zirvələrinə, pir məqamına
qovuşmaq “miskinliyin” simvolik açarıdır.Təriqət şairlərinin xalq arasındakı
böyük şöhrəti miskin sözünün leksik mənasını arxa plana keçirərək, bu ifadənin
yeni simvolik məna daşımasını təmin
etmiş, onu qüdrətli sənət və sənətkar anlayışlarının sinoniminə çevirmişdir.
“Abdal”sözünün semantikasına gəldikdə isə
təsəvvüf termini olaraq “tebdil olmaq, dəyişmək, bir yerdən başqa yerə getmək,
qabığını buraxıb ruha girmək” mənalarını daşıyan “abdal”sözü qısaca olaraq
“gəzərgi yaşayışlı dərviş” anlamına gəlməkdədir.
İslam ensiklopediyasında isə “abdal” sözünü
görkəmli türk alimi Fuad Köprülü belə açıqlayır: “Abdal sufiliyin mərtəbəsi
sistemindəki dərəcələrdəndir.Ən çox yayılmış bir qənaətə görə qırx olan
abdal-övliya mərtəbə sistemində sonuncu dərəcəni təşkil edir ki, bu silsilənin
zirvəsindədir”.
Aşiqin
butadan qabaqkı halı ilə butadan sonrakı halı, yəni batin gözünün açılması
təsəvvüfdən gəlirdisə, yuxuda aldığı butanın təsiri ilə xəstələnməsi, dərdini
yalnız sazla deməsi (əslində aşiq dərdini sözlə deyə bilməzdi, çünki haqqı
bəyan edən sözlər ilahi mənşəli olduğundan yalnız sakral musiqi aləti kimi
qavranılan sazla deyilə bilərdi.) şaman əfsanə və rəvayətlərini yada salır.
Eşq dastanlarında batin gözü açılmış haqq
aşiqinin ölüb-dirilməsi (Qul Mahmud, Şahzadə Əbülfəz), gələcəkdən xəbər
verməsi, yuxu yozması, dağla, xarabalıqla, kəllə ilə söhbəti (Kərəm) özünü
göstərir.Bu batini təkamül, batini görmə gizli elmləri bilməklə izah
edilir.Məsələn, Seydidən hərami qızlar “əgər haqq aşığısansa, tap görək, biz
kimik, fikrimiz nədir?”,- deyə soruşurlar. Yaxud Qurbani gözü bağlı üç qızın
içindən Pərini tapır.Novruz da gözübağlı qızların içindən öz sevgilisini tapır
və aşağıdakı şeiri deyir:
Mənim bu müşkül işimə,
Yetiş, sən ey rəbbim, haray,
İçmişəm qırxlar əlindən,
Eşq ilə şərabım, haray,
Səni tutar təbim,haray.
Haqq aşiqinin sınaqlara çəkilməsi, kəramət
göstərməsi məhəbbət dastanlarına övliya mənqəbələrinin təsir göstərdiyindən
xəbər verir.
Butanın mağarada, yaxud pirdə(Qurbani),
bağda (Abbas), mağarada namaz qılanda (Heydər bəy), qəbir üstündə (Qərib,Seydi)
verilməsi sakral məkan çərçivəsi ilə ilişkilidir.Bu tip vergialma birbaşa şaman
mərasimləri ilə qohumdur.Buradan da haqq aşığı konsepsiyasının xalq sufizmindən
gəlib əski inamlarla sıx əlaqədə olduğu görünməkdədir.
Dərvişin mənəvi yolu eşq dastanlarında aşiqin
real yoluna çevrilmişdir. Vergi alıb buta arxasınca gedən haqq aşiqinin gözəl
qızlarla rastlaşması və hər dəfə bu dünya gözəllərinin məhəbbətindən imtina
etməsi, əslində könlünü ilahi eşqə verən müridin keçici, fani gözəlliyə
uymaması, bəşəri məhəbbətdən ilahi eşqi üstün tutmasıdır.
Məhəbbət dastanlarında haqq aşiqinin bir neçə
dəfə evlənməsi, yəni butası ilə bərabər, bəşəri gözəllərə də qovuşması bir
tərəfdən təsəvvüfün bəşəri eşqi inkar etməməsi fikrinə söykənirsə, digər
tərəfdən sufi eşqinin aşıq reperturarında tədricən real cizgilər qazanmaq
cəhdindən doğurdu. “Novruz” və “Şah İsmayıl” dastanının qəhrəmanı butasından
başqa, daha iki gözəllə də evlənir.
Vergi alan butanın butaya qovuşması aşiqin
haqq ilə haqq olmasıdır.Bu qovuşma əksər dastanlarda toyla müşahidə edilir və
sırf folklor elementi kimi çıxış edir. Bu tip dastanlarda mənəvi birlik fiziki
birliyə transformasiya olunur. Ancaq “Əsli və Kərəm”, “Şahzadə Əbülfəz”, “leyli
və Məcnun”, “Qurbani” (Diri versiyası) kimi eşq dastanlarında təsəvvüfün
fəna-fillah konsepsiyası funksional-semantik baxımdan dastan dilinə
çevrilir.Əslində bu dastanlarda aşiqin fiziki yoxluqla mənəvi vəhdət qaznması,
yəni fəna-fillah olması təsvir edilib.Dastan dilindəki bu faciəvi sonluq təsəvvüfdə
müridin can atdığı xoşbəxtlikdir. Eşq dastanları ilə təkkə ədəbiyyatının qalan
növlərinin bu struktur-semiotik fərqi yanr və janrın üslubi-təhkiyəvi
özünəməxsusluğu ilə bağlıdır.Təriqətlərdə hətta erişmə süluk çərçivısində
gedirsə, eşq dastanlarında süluk, dərvişlik məqamları macəra fonunda cərəyan
edir.
İstifadə olunan ədəbiyyat :
Hüseyn İsmayılov: “Qədim və orta əsrlər türk
dastan ənənələri”Bakı,Səda 2006
Hüseyn İsmayılov: “Miskin Abdalın sənət dünyası”
Bakı, Səda 2000
Füzuli Bayat: “Türk sufizmi milli
dünyagörüşün yeni formasıdır”Bakı, Ağrıdağ, 1997
Füzuli Bayat: “Məhəbbət dastanları” Bakı, Səda 2000
Füzuli Bayat: “Sufizm: tarixi gerçəklik”Bakı,
Səda 2000
Xuraman Hümmətova : “Abdal obrazının xalq
ədəbi ənənəsində və təsəvvüf şeirində yeri” Bakı, Səda 2006
“Miskin Abdal və Sənubər” dastanı Bakı, Səda
2001
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder